Eén van de grootste concentratiekampen was het KZ Neuengamme, bij Hamburg. Het was in 1938 opgestart als bijkamp van KZ Sachsenhausen, met de bedoeling om er een steenfabriek te starten ter ondersteuning van de heropbouw van Hamburg. Het zou later uitgroeien tot één van de grootste concentratiekampen, met 85 bijkampen verspreid over Noord en West-Duitsland, tot zelfs op het Britse kanaaleiland Alderney.
In totaal kan men vandaag meer dan 80.000 mannen en 13.000 vrouwen terugvinden geregistreerd als gevangene in het kamp van Neuengamme. Geschat wordt dat het werkelijke totaal rond de 100.400 gevangenen ligt. Van hen zouden er ten minste 42.900 mensen het leven hebben verloren door slechte leef- en werkomstandigheden in de kampen. Men gaat er echter van uit dat meer dan de helft van de gevangenen van het concentratiekamp de Nazi-vervolging niet hebben overleefd.
Steenfabriek
Gevangenen werden gedwongen om te werken voor bedrijven die eigendom waren van de SS, die vervolgens financieel profiteerden van hun arbeid. Concentratiekamp Neuengamme werd aanvankelijk opgericht als een “werkkamp” voor de productie van klinkerstenen. De gevangenen moesten hard werken, te beginnen met de bouw van de barakken van de gevangenen, de SS-kazerne en de nieuwe steenfabriek. Nadat de nieuwe steenfabriek in 1942 in productie werd genomen, werden gevangenen steeds vaker naar de kleiputten gestuurd om klei te winnen.
Opbouw
Op 12 december 1938 kwamen de eerste 100 gevangenen aan in het kamp. Zij moesten de vervallen oude steenfabriek terug in werking stellen. Drie maanden na de start van de oorlog besloot men om van Neuengamme een groot concentratiekamp te maken. De stad Hamburg wou de oevers van de Elbe-rivier herontwikkelen met ‘Führergebouwen’, opgebouwd uit kleistenen. In april 1940 sloot de stad Hamburg een overeenkomst met de SS om een miljoen Rijksmark te investeren in de bouw van een nieuwe grote steenfabriek. De stad beloofde ook de bouw van een spoorweg naar het kamp voor de aan- en afvoer van ‘grondstoffen’, alsook de aanleg van een kanaal op de zijrivier Dove-Elbe tot in het kamp. In ruil daarvoor bood de SS gratis gevangenen aan om te ondersteunen bij deze werkzaamheden.
Kleiputten
Gevangenen moesten werken in de kleiputten voor de ontginning van grondstoffen voor de steenfabriek. Het werk werd gekenmerkt door geweld en pesterijen van de bewakers die altijd klaarstonden om de gevangenen te slaan. De gevangenen werkten van ’s morgens tot’ s avonds, ongeacht of het regende, warm was of vriesweer. Ze werden gedwongen om 10 tot 12 uur per dag te werken, zonder genoeg voedsel en met kleding die geen bescherming bood tegen de elementen.
Gevangenen
In het begin verblijven vooral Duitse gevangenen in het kamp. Naarmate de oorlog vordert vanaf 1941, beginnen de gevangenen toe te stromen uit de verschillende door Nazi-Duitsland bezette landen zoals Polen, de Sovjet-Unie en later ook Frankrijk, Nederland, Denemarken en België.
Herdenkingsplek
Na de oorlog wordt de site gebruikt als interneringskamp voor SS-ers en later als gevangenis. Decennia lang is het concentratiekamp Neuengamme uit het geheugen verdwenen in Hamburg en Duitsland.
In 1953 wordt een eerste monument opgericht, ondanks sterke tegenstand. Dankzij de inspanningen van de vereniging van voormalige gevangenen, de Amicale Internationale de Neuengamme (AIN), wordt in 1965 een internationaal monument opgericht. In 1981 wordt een tentoonstelling toegevoegd over de geschiedenis van de site. In 1984 worden de gebouwen van het voormalige concentratiekamp aangewezen als erfgoedlocaties.
De nieuwe herdenkingssite Neuengamme wordt ingehuldigd in mei 2005, 60 jaar na de bevrijding van de kampen. Vandaag omvat het gedenkteken vrijwel het hele terrein en 17 originele gebouwen van het voormalige concentratiekamp. Met een oppervlakte van 57 hectare is het één van de grootste gedenktekens in Duitsland. Het is een site die de nagedachtenis van de slachtoffers van SS-terreur levend houdt, en waar men vandaag nog meer kan ontdekken over het Nazi-verleden.
